Vào ngày 03 tháng 7: dưới bóng tòa nhà Independence Hall, nơi các văn kiện lập quốc của đất nước được ký kết, quốc gia sẽ vinh danh một vị Giáo hoàng – một sự kiện tưởng chừng như không thể xảy ra, thậm chí là nghịch lý đối với các thế hệ trước.

Trung tâm Hiến pháp Quốc gia đã chọn Đức Thánh Cha Lêô XIV là người nhận Huy chương Tự do thường niên lần thứ 38, đánh dấu lần đầu tiên một vị Giáo hoàng nhận được vinh dự này kể từ khi giải thưởng được thiết lập vào năm 1988. Giải thưởng ghi nhận sự dấn thân bền bỉ của ngài trong việc cổ võ tự do tôn giáo, tự do lương tâm và tự do ngôn luận – những nguyên tắc được ghi khắc trong Tu chánh án thứ Nhất và ăn sâu trong truyền thống Hiến pháp Hoa Kỳ.

Buổi lễ sẽ được tổ chức tại Independence Mall và được truyền hình trực tiếp trên toàn quốc, sẽ quy tụ các nhà lãnh đạo dân sự, đại diện tôn giáo và công chúng trong một không gian mà chính nó đã là một phần của thông điệp. Đây không đơn thuần là một hành động kỷ niệm mà là một phản tỉnh có chủ ý về sự tiến triển của tự do qua các thế kỷ và các nền văn hóa. Đức Thánh Cha Lêô XIV sẽ không hiện diện trực tiếp; phù hợp với thực hành của Vatican là tránh các bối cảnh nhạy cảm về chính trị – đặc biệt trong năm bầu cử – Ngài sẽ phát biểu trước cử tọa qua hình thức trực tuyến từ Roma.

Tuy nhiên, sự vắng mặt đó khó có thể làm giảm đi sức nặng biểu tượng của khoảnh khắc này. Ngược lại, nó nhấn mạnh một câu chuyện rộng lớn hơn: sự toàn cầu hóa các tư tưởng vốn từng được coi là đặc thù của Hoa Kỳ, và việc tái diễn giải chúng qua lăng kính tôn giáo phổ quát.

Việc chọn một vị Giáo hoàng gốc Hoa Kỳ – được bầu chọn vào tháng 5 năm 2025 sau khi Đức Thánh cha Phanxicô qua đời – càng làm tăng thêm một tầng ý nghĩa. Sinh tại Chicago và được hun đúc qua công cuộc truyền giáo tại Peru, Đức Thánh cha Lêô XIV là hiện thân cho sự hội tụ của các kinh nghiệm văn hóa, phản chiếu tính đa nguyên mà giải thưởng này tôn vinh. Triều đại giáo hoàng của ngài luôn nhấn mạnh đến đối thoại liên tôn và sự chung sống hòa bình, khi ngài kết nối các nhà lãnh đạo Do Thái giáo, Hồi giáo và Kitô giáo trong nỗ lực định hình tự do tôn giáo không chỉ là một sự bảo đảm pháp lý mà còn là điều kiện cho phẩm giá con người.

Các nhà tổ chức đã thể hiện rõ ràng về cách diễn giải rộng hơn này. Đối với họ, việc vinh danh Đức Thánh Cha không chỉ là công nhận một cá nhân, mà còn nhằm kể lại một câu chuyện dài hơn – một câu chuyện bao hàm nhiều truyền thống đức tin khác nhau và nhìn nhận con đường phức tạp mà qua đó tự do tôn giáo đã trở thành một nguyên tắc nền tảng tại Hoa Kỳ.

Các nhà sử học lưu ý rằng con đường đó hoàn toàn không bằng phẳng. Sự bảo vệ tự do tôn giáo của Tu chính án thứ Nhất đã xuất hiện vào cuối thế kỷ XVIII như một sự đoạn tuyệt triệt để với di sản của các quốc gia chính giáo và các cuộc xung đột giáo phái tại châu Âu. Tuy nhiên, trong những thế kỷ tiếp theo, chính xã hội Hoa Kỳ đã phải đấu tranh để hiện thực hóa trọn vẹn lý tưởng đó. Những làn sóng bài Công giáo trong thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX đã nhắm vào những người nhập cư từ Ireland, Ý và Ba Lan, thường mô tả lòng trung thành của họ với Roma là không tương thích với tư cách công dân dân chủ.

Trong bối cảnh lịch sử đó, hình ảnh một vị Giáo hoàng nhận Huy chương Tự do vào dịp cận kề lễ kỷ niệm 250 năm lập quốc đã nói lên một sự chuyển dịch văn hóa quan trọng. Điều này không phải cho thấy sự vắng bóng của căng thẳng, nhưng là sự biến đổi của nó – những gì từng bị coi là mối đe dọa giờ đây được nhìn nhận như một đóng góp cho ích chung.

Quyết định này cũng đã vang vọng trong những cuộc tranh luận đương đại. Trong những tháng gần đây, Đức Thánh Cha Lêô XIV đã tham gia vào các cuộc thảo luận nhạy cảm về chính sách nhập cư tại Hoa Kỳ, ủng hộ những tuyên bố của Hội đồng Giám mục của quốc gia này vốn phê phán những cuộc trục xuất hàng loạt và bày tỏ quan ngại về điều kiện giam giữ cũng như sự hạn chế tiếp cận mục vụ đối với người di dân. Trong các bài phát biểu công khai, ngài kêu gọi đối xử nhân đạo với những người đã sinh sống nhiều năm tại quốc gia này, nhấn mạnh rằng việc thực thi pháp luật không được đánh đổi bằng phẩm giá.

Sự căng thẳng giữa luật pháp và nhân tính này có khả năng sẽ hình thành nên một bối cảnh ngầm cho buổi lễ tại Philadelphia. Thật vậy, chính khái niệm về tự do đang được tôn vinh – tự do lương tâm – ngày càng giao thoa với các vấn đề về di cư, căn tính và sự gắn kết xã hội, cả ở Hoa Kỳ lẫn trên toàn cầu.

Lịch trình của Đức Thánh Cha trong những ngày diễn ra sự kiện càng củng cố thêm mối liên hệ ấy. Vào ngày 4 tháng 7, khi người dân Hoa Kỳ kỷ niệm ngày độc lập, Đức Thánh Cha Lêô XIV sẽ lên đường tới Lampedusa, một trong những cửa ngõ chính của người di cư vượt Địa Trung Hải từ Bắc Phi. Chuyến viếng thăm này gợi nhớ đến chuyến tông du đầu tiên của Đức Thánh Cha Phanxicô vào năm 2013 và báo hiệu sự tiếp nối trong mối quan tâm của Giáo hội đối với chiều kích nhân đạo của vấn đề di cư.

Khi được nhìn cùng nhau, hai thời khắc – Philadelphia và Lampedusa – tạo nên một câu chuyện mạch lạc. Một bên tôn vinh lý tưởng hiến pháp được rèn giũa từ thế kỷ XVIII; bên kia đối diện với thực tại đương đại, nơi lý tưởng đó đang bị thử thách tại biên giới của các quốc gia.

Bản thân Huy chương Tự do từ lâu đã tìm cách hàn gắn những chia rẽ như vậy. Những người nhận giải trước đây bao gồm các nhân vật tên tuổi như Đức Đạt Lai Lạt Ma, Malala Yousafzai, Ruth Bader Ginsburg và Volodymyr Zelenskyy – những cá nhân mà công việc của họ đã định hình các cuộc đối thoại toàn cầu về quyền và phẩm giá.

Khi trao tặng huy chương cho Đức Thánh Cha Lêô XIV, Trung tâm Hiến pháp Quốc gia dường như đang đưa ra một khẳng định rộng lớn hơn: rằng tự do tôn giáo, thay vì là một di tích của lịch sử hiến pháp, vẫn là một nguyên tắc sống động và còn đang đối mặt với nhiều tranh biện. Và rằng việc bảo vệ nguyên tắc ấy hôm nay không chỉ đòi hỏi các khuôn khổ pháp lý, mà còn cần cả sự lãnh đạo tinh thần có khả năng định hướng trong một thế giới được đánh dấu bởi sự đa dạng, xung đột và dịch chuyển.

Hai trăm năm mươi năm sau khi Bản Tuyên ngôn Độc lập được ký, câu hỏi không còn đơn thuần là tự do đã đạt được như thế nào, nhưng là làm cách nào để duy trì nó. Theo nghĩa đó, hình ảnh một vị Giáo hoàng – phát biểu từ Roma với cử tọa Hoa Kỳ, và sau đó hành trình đến đường biên của châu Âu – diễn tả nghịch lý của thời điểm hiện tại: tự do vừa bén rễ lịch sử, vừa không ngừng được tái định nghĩa bởi những thách thức của một thế giới đang đổi thay.

Tri Khoan

Chuyển ngữ từ: zenit